Rozwój przestrzenny Sokołowa na przestrzeni wieków (do roku 1945) - szkic

Sokołów założony na stosunkowo płaskim terenie zwanym Wysoczyzną na południowym skraju Puszczy Sandomierskiej wyrósł na przecięciu lokalnych połączeń handlowych biegnących z północy na południe i ze wschodu na zachód. Istnieją wśród badaczy uzasadnione teorie głoszące, iż Sokołów powstał przed rokiem 1569. Według Kazimierza  Kuśnierza południową część miasta z placem, na którym w okresie lokacyjnym wybudowano drewniany kościół, należy wiązać jeszcze z okresem przedlokacyjnym. Plac ten miał wcześniej pełnić rolę lokalnego placu handlowego dla okolicznych osad. Obszar ten po wytyczeniu nowego obszernego rynku utracił swe handlowe znaczenie i zmienił z czasem przeznaczenie. Właśnie na tym placu krzyżowały się pierwotnie wspomniane trakty handlowe. Przebieg traktu leżajsko-krakowskiego uległ w późniejszym okresie zmianie i prowadził z rynku miasta lokacyjnego. Obszar ten o wymiarach 90 X 100-120 metrów zamknięty był jednym blokiem działek o podobnych proporcjach w liczbie 60-63. Z każdego naroża placu odchodziła jedna ulica, każda w innym kierunku.

Realizację formowania się nowożytnej struktury miasta podzielić można na trzy etapy. Pierwszy z nich, najważniejszy, obejmował wytyczenie rynku z pasmem bloków przyrynkowych oraz miejsca na ogrody i pola uprawne. Niewiele później rozpoczynał się etap drugi obejmujący niemalże cały wiek XVII. W okresie tym powstały wały obronne oraz rozmierzono bloki pod zabudowę wypełniającą obszar pomiędzy rynkiem a wałami obronnymi. W okresie tym powstawać zaczęły również przedmieścia miejskie. Etap trzeci związany był ze zniesieniem fortyfikacji miejskich i dalszym rozwojem miasta poprzez jego rozbudowę i wytyczenie nowych ulic.   

Nowolokowane miasto rozplanowano na północ od istniejącej osady przedlokacyjnej, za jarem potoku przecinającego cały układ z zachodu na wschód, w bardzo bliskim jej sąsiedztwie. Pod względem topograficznym był to lepszy teren, na lekkim wzniesieniu, na płaskim obszarze bez zróżnicowania wysokości. Miasto posiadać miało określoną strukturę przestrzenną, wedle której w centrum całego układu znajdować miał się rynek z ratuszem okolony pasmem bloków przeznaczonych pod zabudowę. Na obrzeżach z trzech stron wyznaczono ogrody, działki rolne oraz od wschodu dzielnicę stodolną.

Rynek sokołowski rozplanowany został w kształcie kwadratu o wymiarach około 150 X 150 metrów. Plac okalały bloki podzielone na działki o szerokości około 11 metrów.  Na środku rynku znajdował się ratusz. Nie jest znany jego pierwotny wygląd, zapewne był na rzucie kwadratu z wewnętrznym dziedzińcem. Wzdłuż wschodniej pierzei rynku przebiegał główny trakt handlowy, rzeszowsko-lubelski. Z każdego naroża rynku odchodziły ulice. Z naroży północno-wschodniego i południowo-wschodniego wychodziły po dwie ulice, z naroża południowo-zachodniego wybiegała tylko jedna ulica w kierunku zachodnim (obecna ul. Podstawskiego), zaś w narożu północno-zachodnim istniała jedna ulica w kierunku północnym (obecna ul. 3-go Maja). Wytyczono również ulice "zatylne" zapewniające dojazd na tyły działek przy blokach wschodnim, północnym i zachodnim (obecne ulice Sokoła, B. Prusa i K. Wielkiego).

W miejscu starego rynku handlowego, w południowej części miasta, w 1588 roku zbudowany został pierwszy kościół parafialny. W 1589 roku w mieście znajdowało się 56 domów, zaś do roku 1629 ich liczba wzrosła o ponad 180. Z początkiem wieku XVII miasteczko zyskało fortyfikacje w postaci wału ziemnego, fosy oraz bram zamykających główne arterie miejskie. Niepokoje początku wieku, między innymi wojna Stanisława Stadnickiego z Łukaszem Opalińskim, której skutkiem było spustoszenie miasta podczas najazdu "diabła łańcuckiego" w roku 1608 oraz najazdy tatarskie, uwidoczniły konieczność ufortyfikowania miasteczka. Podobne przedsięwzięcia podjęto wówczas w wielu innych miastach, np. w Rzeszowie po najeździe tatarskim w roku 1624 właściciel miasta Mikołaj Spytek Ligęza rozpoczął budowę umocnień miejskich.  Oprócz zachowanych do dzisiejszego dnia fragmentów wałów w ogrodzie plebańskim innym śladem ich istnienia są nazwy ulic używane do dzisiaj, jak np. ulica Zawale oraz nazw potocznych takich jak "Księża Krzywda". Określenie to przyjęło się w powszechnym użytku na skutek zajęcia części plebańskich ogrodów na rzecz budowy wspomnianych fortyfikacji miejskich. Przyjmując zachowane fragmenty umocnień za punkt wyjścia oraz kierując się wskazówkami topograficznymi i charakterystyczną krzywizną niektórych ulic, można ustalić linię przebiegu wału. Linia ta przebiegała dzisiejszą ulicą Grunwaldzką, Narutowicza, następnie przecinała dzisiejszą ulicę Podstawskiego nad ciekiem wodnym, dalej na południe ulicą Poniatowskiego, gdzie łączyła z zachowanym do dzisiaj fragmentem wałów, po przecięciu ulicy Rzeszowskiej przebiegała ulicą Zawale, a po przecięciu ulicy Sienkiewicza i Wojska Polskiego przebiegała ulicą Kochanowskiego skręcając na zachód obok starego cmentarza żydowskiego. Wały przerwane były początkowo czterema, w późniejszym zaś okresie pięcioma bramami. Dwie z nich znajdowały się przy głównym trakcie handlowym przecinającym Sokołów z południa na północ, a więc przy dzisiejszych ulicach Rzeszowskiej i Lubelskiej. Od zachodniej strony do miasta prowadziła tylko jedna brama zwana Krakowską, która znajdowała się w miejscu połączenia ulicy Podstawskiego z ulicą Narutowicza. Po wschodniej stronie początkowo usytuowana była tylko jedna brama, przy starym trakcie leżajskim na ulicy Sienkiewicza. W późniejszym okresie powstało nowe połączenie w kierunku wschodnim, które otwierała brama znajdująca się w miejscu połączenia ulicy Wojska Polskiego z ulicą Kochanowskiego. Bramy te nosiły nazwy Bramy Leżajskiej i Łańcuckiej.  Ponadto przypuszczać możemy, iż znajdowały się w obwarowaniach inne przejścia, tzw. furty. Między innymi ulica 3 Maja oraz Joselewicza dochodziły do samym wałów, co bardzo dobrze widoczne jest na mapie Miega. Przypuszczać więc możemy, że mogło istnieć jakieś przejście w północno-zachodniej części miasta przy dawnej ulicy Turskiej, jak i w części północno-wschodniej przed żydowskim kirkutem. Ponadto Inwentarz z roku 1687 podaje liczbę sześciu ulic wybiegających aż za wały miejskie.

Z biegiem czasu miasteczko rozrastało się zarówno poprzez ściślejszą zabudowę w obrębie wałów miejskich, jak i na ówczesnych przedmieściach, które rozwijały się wzdłuż głównych traktów i przejęły, podobnie jak bramy, nazwy od kierunków połączeń. Przedmieścia pojawiły się już w pierwszej połowie wieku XVII, zaś ich znaczny rozwój nastąpił w drugiej połowie wieku XVII i przez cały wiek XVIII. Już w wieku XVIII zabudowa przedmieścia na zachodzie za Bramą Krakowską (Przedmieście Krakowskie) kształtowała się początkowo wzdłuż obecnej ulicy Podstawskiego i rozszerzała się w kierunku północnym ograniczonym obecną ulica Polną, zaś na północy za Bramą Lubelską (Przedmieście Lubelskie) zabudowa sięgała do obecnej ulicy Partyzantów i rozwijała się głównie po zachodniej stronie traktu lubelskiego. Po wschodniej stronie traktu znajdował się obszar kościoła św. Duch,a a dalej tzw. "Kozi Rynek". Równie złożony był rozwój Przedmieścia Leżajskiego, które pierwotnie zgrupowane było tylko wokół starego traktu (ul. Sienkiewicza), w kolejnym zaś etapie stopniowo zaczęło rozszerzać się na tereny objęte dzisiejszymi ulicami Łazienną, Wojska Polskiego aż do kirkutu. Przyczyną takiego rozwoju Przedmieścia Leżajskiego mogło być utworzenie piątej bramy w wałach – Bramy Leżajskiej zwanej też Łańcucką. Księga Ławnicza z lat 1767-1779 wskazuje na istnienie jeszcze fortyfikacji miejskich, jednak w okresie rządów austriackich wały miejskie musiały być rozebrane

b_150_120_16777215_00_images_Mieg.jpgWpływ na rozwój i zagospodarowanie przestrzeni miejskiej miało pojawienie się w miasteczku społeczności żydowskiej. W drugiej połowie XVII wieku nastąpiła zmiana funkcji placu pomocniczego położonego w północnej części miasta, na zapleczu północnej pierzei rynku, gdzie wybudowana została synagoga. Wspomniany stary cmentarz żydowski okazał się zbyt mały, dlatego też zakupiony został przez gminę żydowską w 1776 roku teren pod nowy cmentarz w północno-wschodnie części miasta. Ponieważ władze austriackie zakazały grzebania ludzi na cmentarzach wokół kościołów, w 1827 roku wymierzono grunty pod cmentarz katolicki południowo-wschodniej części miasta.

Wiek XIX to czas rozwoju miasta, o czym świadczą dane dotyczące liczby mieszkańców, jak i ilości domów z przeznaczeniem mieszkalnym. W roku 1800 w miasteczku znajdowały się 454 budynki mieszkalne, a w roku 1845 już 556. Tempo rozwoju podtrzymane zostało także w drugiej połowie wieku, gdyż w roku 1857 odnotowano 668 budynków, zaś w 1882 roku aż 802 pomimo sporych strat w zabudowie spowodowanych pożarem w 1863 roku, który strawił około 300 budynków. Za zwiększającą się liczbą budynków stał wzrost liczby mieszkańców Sokołowa. Liczba mieszkańców zwiększyła się w tym okresie od 2592 osób w roku 1800 do 3525 w roku 1857. W roku 1870 miasteczko zajmowało powierzchnię 2578 morgów, liczba mieszkańców wynosiła 4197, z czego 2198 osób obrządku rzymskokatolickiego, 2000 osób wyznania mojżeszowego i 18 akatolików. Do 1882 roku liczba mieszkańców wzrosła do 4281 osób, z czego 2214 osób to chrześcijanie, 2050-ciu izraelitów i 17 akatolików. O rozwoju miasteczka w tym okresie i jego znaczeniu dla najbliższej okolicy świadczy również fakt, że latach 1853-1867 Sokołów był siedzibą powiatu.b_150_120_16777215_00_images_mapa_Sokow_1853_skala_1-2880.jpg

Wiek XIX to czas, kiedy rozwój miasteczka, momentami szybki i znaczny, hamowany był przez klęski, które nań spadały. Chodzi tu głównie o klęski epidemii i pożary miasta. Pierwsze dziesiątkowały jego mieszkańców, drugie niszczyły jego zabudowę. Oba te czynniki wpływały destrukcyjnie na tempo rozwoju miasta.

Głównym zagrożeniem dla mieszkańców była epidemia cholery, która wciągu wieku XIX dotykała mieszkańców kilkakrotnie, m.in. w 1831 r, 1849 r., 1855 r. oraz w 1877 roku. Oprócz cholery miasteczko kilkakrotnie dotknęły także inne zarazy. Jesienią 1854 i wiosną 1855 roku była to epidemia szkarlatyny, a w 1873 roku ospy.

Drugim, oprócz epidemii, czynnikiem destrukcyjnym wpływającym na rozwój miasteczka były pożary. Pierwszy wielki pożar miasta miał miejsce jesienią 1863 roku. Ogień zniszczył wówczas sporą część zabudowy miasteczka. Wedle szacunków spłonęło około 150-170 domów.Pomimo tego z początkiem XX wieku Sokołów liczył 4844 mieszkańców, a przed pożarem w 1904 roku liczba ta wzrosła do 4930.

Najtragiczniejszy pożar miał jednak miejsce w roku 1904. Pożar wybuchł 25 lipca około godziny ósmej i w przeciągu trzech godzin pochłoną 581 domostw, pozbawiając tym samym około siedemset rodzin dachu nad głową i całkowitego mienia. W całym miasteczku ocalało tylko 130 chrześcijańskich i 10 domów żydowskich. Oprócz zniszczeń wśród zabudowy mieszkalnej, w pożodze zniszczeniu uległo wiele budynków użyteczności publicznej jak drewniana fara i synagoga oraz budynki apteki, urzędu gminnego i podatkowego, szpital parafialny, szkoła żydowska, a także nieukończony dom ludowy docelowo wyposażony w salę widowiskową, której w mieście brakowało. Klęska pożaru wpłynęła także na zmniejszenie się liczby mieszkańców miasteczka, na rok przed wybuchem wojny ich liczba wynosiła 3864 osoby, w tym 2370 chrześcijan, 1485 izraelitów, 5 grekokatolików i 4 akatolików.

Rozwój zabudowy miasteczka następował wówczas nie przez rozszerzenie jego granic, lecz poprzez zagęszczenie zabudowy. Stosunkowo duży obszar miasta pomieścił wszystkie nowopowstałe wówczas inwestycje budowlane, które były wynikiem swoistego boomu gospodarczego, jaki przezywał Sokołów w drugiej połowie XIX wieku. W wyniku tego zabudowa miasteczka stała się zwarta, a przy wjazdach na główne arterie miasta postawiono kapliczki świętych. Wspomniany ruch budowlany był w dużej mierze wynikiem odbudowy po najtragiczniejszym pożarze miasteczka w roku 1904, jednak część inwestycji przeprowadzono już w końcu XIX wieku i nie ucierpiały one podczas wspomnianego pożaru, jak, np. budynek nowej szkoły (1883-1885 rok) czy kościółek św. Ducha (1870 r. - fundamenty, 1879 r. - pokrycie dachu blachą, 1898 r. - poświęcenie). O ożywieniu w budownictwie informowała również prasa rzeszowska: "Rok bieżący należy do osobliwych i wyjątkowych pod względem ruchu budowlanego. Na wszystkich ulicach w rynku widać wielkie sterty nagromadzonego materiału do budowy. Na jesieni będziemy mieć bardzo wiele pięknych nowych budynków. Szczególnie dom skarbowy, podniesiony na piętro, celem pomieszczenia sądu powiatowego, wyróżniać się będzie pośród innych. Również w ulicy Raniżowskiej stanie piękny dom parterowy z prześlicznym ogrodem, będący własnością miejscowego rejenta. Powoli zaczynają w Sokołowie znikać stare i brzydkie budynki, a wznoszą się nowe, foremnie usytuowane z pewnym zmysłem estetycznym i podług zasad architektoniki.” Początek wieku XX to kolejne inwestycje m.in. Magistrat (1907r.) i kościół parafialny (1908-1916r.).

Po pożarze w 1904 roku planowano, by wszystkie odbudowywane domy były murowane. Było to trudne do zrealizowania w całym miasteczku, jednak w rynku oraz pojedynczo w bocznych ulicach zaczęły pojawiać się budynki murowane. Druga zauważalna zmiana w budownictwie to zwiększenie liczby budynków piętrowych. O ile przed "wielkim ogniem" w całym miasteczku były tylko dwa piętrowy budynki, o tyle po pożarze zaczęło ich przybywać. Nowopowstałe budynki murowane zaczęły tworzyć typ zabudowy zwartej, tak jak np. we wschodniej pierzei rynku czy przylegającej bezpośrednio do rynku części ulicy Rzeszowskiej.

Jak słusznie zauważa Dańczak, trudno w przypadku parotysięcznego miasteczka doszukiwać się "dzielnic" miejskich, jednak analiza map wskazuje na to, że miasteczko faktycznie dzieliło się na dwie części, gdzie linię graniczną stanowił parów z potokiem wypływający z "Księżej Krzywdy". Dzielił on miasteczko w znaczeniu geograficznym na część północną i południową, zaś pod względem zagospodarowania przestrzeni miejskiej na część "przyrynkową" i część "przykościelną". Obniżenie trenu przy wypływającym z "Księżej Krzywdy" potoku stanowić musiało kiedyś utrudnienia komunikacyjne. Do początku XX wieku te dwie część miasta łączyła tylko jedna ulica. Przygotowany w okresie gospodarowania Sokołowem przez burmistrza Podstawskiego plan regulacyjny miasta przewidywał przeprowadzenie przez parów potoku jeszcze dwu ulic, zrealizować udało się tylko jedną, łączącą rynek z ulicą Kościuszki. Po pożarze z roku 1904 projekt regulacji przygotowany przez burmistrza Podstawskiego został zmodyfikowany, wynikiem czego było niezrealizowanie projektowanej drogi łączącej ulicę Łańcucką i Leżajską. Prace zainicjowane przez Podstawskiego doprowadziły jednak w dużej mierze do poszerzenia i wyprostowania ulic na terenie miasteczka, co niewątpliwie ułatwiło komunikację. Po pożarze 1904 roku zaczęto również układać na ulicach trotuary. 

            W okresie I wojny światowej Sokołów, pomimo tego iż do maja 1915 roku czterokrotnie przechodził z rąk do rąk, nie poniósł żadnego uszczerbku w zabudowie. Wydarzenia lat 1914-1918 przyniosły powrót na mapę Europy w pełni suwerennej Polski. Uchwalona 17 marca 1921 roku konstytucja odrodzonego państwa określała jego strukturę administracyjną i dzieliła go na województwa, powiaty i gminy. Wedle nowego podziału administracyjnego miasto Sokołów wchodziło w skład powiatu kolbuszowskiego, ten zaś był przynależny województwu lwowskiemu. 

Na mocy ustawy sejmowej z 13 maja 1921 roku zarządzony został Pierwszy Powszechny Spis Ludności. Wedle uzyskanych podczas spisu danych w Sokołowie znajdowało się 636 budynków z przeznaczeniem mieszkalnym, w których zamieszkiwało 3515 osób, w tym 1645 mężczyzn  i 1870 kobiet. Z ogólnej liczby mieszkańców 2158 osób stanowili przedstawiciele wyznania rzymsko-katolickiego, zaś 1351 osób wyznania mojżeszowego. Ponadto, w mieście zamieszkiwało sześciu greko-katolików. Struktura narodowościowa przedstawiała się zaś inaczej. Do narodowości polskiej przyznawało się 3041 osób, żydowskiej 468, zaś do rusińskiej 6. Z powyższych danych wynika, iż 883 osoby wyznania mojżeszowego w rubryce narodowości wpisało narodowość polską.

Drugi Spis Powszechny odbył się 9 grudnia 1931 roku. Wedle spisu ogólna powierzchnia miasta według zestawień katastralnych wynosiła 15,56 km². Na terenie miasta znajdowało się 671 budynków mieszkalnych zamieszkałych przez 3637 mieszkańców. Oznacza to, iż w okresie dziesięciu lat poprzedzających Drugi Spis Powszechny w mieście przybyło 35 budynków z przeznaczeniem mieszkalnym, liczba mieszkańców wzrosła zaś o ponad 120 osób. Do 1939 roku liczba mieszkańców zmalała jednak o blisko 200 osób i wynosiła 3445.

W okresie międzywojennym ruch budowlany w miasteczku był mniejszy niż w końcu XIX i początku XX wieku. Praktycznie jedyną większą inwestycją użyteczności publicznej była budowa drugiego budynku szkolnego. W kilka lat po wojnie zagospodarowany został obszerny plac u wylotu ulicy Podstawskiego, gdzie miejscowe gniazdo Sokoła urządziło boisko sportowe. Jedna, aczkolwiek znacząca i wpisująca się do dziś zmiana, nastąpiła na rynku, gdzie w 1933 roku odsłonięto pomnik z figurą Matki Boskiej. Plany inwestycyjne w ramach Centralnego Okręgu Przemysłowego nie miały większego wpływu na rozwój miasteczka, gdyż najbliższe zakłady ulokowane zostały w odległości kilkudziesięciu kilometrów od niego. Okres międzywojenny ocenić należy jako czas, kiedy miasteczko ubożało i traciło na znaczeniu. Świadczy o tym nie tylko fakt zmniejszenia się liczby mieszkańców w stosunku do lat "przed ogniem", ale również zlikwidowanie sądu powiatowego i urzędu podatkowego.

Lata II wojny światowej przyniosły znaczne straty w mieście. O ile podczas września 1939 roku miasto nie doznało zniszczeń, o tyle po zajęciu Sokołowa przez oddziały wojska sowieckiego 25 lipca 1944 roku rozpoczęły się trwające cztery dni (26-29 czerwiec) naloty bombowe, których skutkiem były poważne zniszczenia w zabudowie miasteczka. W rynku na 57 numerów zachowało się tylko około 10 budynków. Największe straty odnotowano w południowo-wschodnim rogu rynku, w pierzei południowej jedynym, choć uszkodzonym domem, była apteka, w pierzei północnej i wschodniej zachowało się jedynie po kilka budynków. Najmniejsze straty w rynku poniosła pierzeja zachodnia. Spore straty w zabudowie odnotowano również w zachodniej części ulicy Podstawskiego, na ulicy Rzeszowskiej w okolicach kościoła oraz na ulicach Turskiej i Jakuba Darochy, jednak jak opisuje te dni Dańczak: „Nie było domu w mieście, który by nie poniósł większych lub mniejszych strat, bądź podczas bombardowani, bądź w związku z przebywaniem wojska w terenie przyfrontowym”. Bombardowania najmniejsze straty wyrządziły w „dzielnicy” na zachód od sokołowskiej fary oraz na ulicy Polnej, Stodolnej i Św. Ducha. Zmalała tez znacznie liczba mieszkańców miasta. Dane z początku 1946 roku określają ją w wysokości 2415 osób.

W roku 1942 zmienił się charakter sokołowskiego rynku, kiedy to po oczyszczeniu placu wytyczono rozchodzące się gwieździście od figury Matki Bożej alejki poprzecinane dodatkowo na ukos ścieżkami. Teren po wytyczeniu alejek został zasiany trawą, a w późniejszym okresie obsadzony drzewami. Ruch wozami, odbywający się dotychczas na ukos przez rynek, został w ten sposób uniemożliwiony i odbywał się odtąd wyłącznie wokół skweru, wzdłuż czterech jego pierzei. Główny plac miejski, pełniący od wieków rolę placu targowego, stał się w ten sposób reprezentacyjnym skwerem, handel zaś przeniesiony został na plac koło bożnicy.

Z krajobrazu miasta zniknęła wówczas społeczność żydowska zamieszkująca Sokołów od kliku stuleci, która zwłaszcza w XIX wieku oraz okresie międzywojennym stanowiła znaczny odsetek ogólnej liczby mieszkańców. Ludność ta od 25 do 27 czerwca 1942 roku została wywieziona z sokołowskiego getta do getta w Rzeszowie, skąd od 7 lipca 1942 roku miały miejsce wywózki Żydów do obozu w Bełżcu i do lasów Bór koło Głogowa Małopolskiego. Po utworzeniu getta w Sokołowie pojawiła się w mieście znaczna liczba opuszczonych pożydowskich domów. Część z nich została zamieszkana, inne natomiast, zwłaszcza te w gorszym stanie, pozostały niezamieszkane i niszczały. W lutym i marcu 1943 roku władze okupacyjne zdecydowały o wyburzeniu części tych budynków, a ściany szczytowe przylegających do nich sąsiednich domów zostały wytynkowane. Uzyskane w ten sposób niezabudowane parcele planowano przeznaczyć na: przystanek autobusowy (róg Rynku i ulicy Leżajskiej), przedszkole (po wschodniej stronie ulicy Kamieńskiej tuż przy Runku), garaż (przy Magistracie od strony ulicy Raniżowskiej). Opustoszał wówczas również róg ulicy Rzeszowskiej i Łańcuckiej oraz róg Łańcuckiej i Zawalnej. Ogólnie w okresie okupacji na skutek działań wojennych rozebranych lub spalonych zostało wiele budynków mieszkalnych i gospodarczych stanowiących około 40% ogólnej zabudowy.

Łukasz Ożóg

 

Literatura:

• K. Kuśnierz, Niektóre wyniki badań nad rozwojem przestrzennym Sokołowa Małopolskiego w XVI i XVII wieku, w: Teka Konserwatorska Polska południowo-wschodnia, t. IV, Rzeszów 1991.

• Ł. Ożóg, Rozwój przestrzenny Sokołowa, w: Rocznik Sokołowski, nr 7, Sokołów Małopolski 2010.